Con đường đến Trường tiểu học và THPT Lê Trọng Tấn, Phường Bình Hưng Hòa, Quận Bình Tân. Ảnh: Phạm Thanh Thôi

 

phải chăng thực tiễn quản lý và phát triển không gian thành thị ở Việt Nam đang bị chi phối mạnh mẽ từ những ý niệm lý tưởng về quyền lực giữa bên nội và bên ngoại trong kiến trúc hệ thống thân tộc người Việt?

kiến trúc “nội” và “ngoại”

“Nội” trái với “ngoại”, trong cấu trúc thân tộc của người Việt. Bên nội gồm những người cùng huyết thống theo dòng cha, phía bên chồng. Bên ngoại gồm những người theo dòng mẹ, phía bên vợ. Tuy có biến hóa so với trước đây, nhưng họ hàng bên nội vẫn được nhiều cả nhà và cá nhân coi trọng hơn, đầu tư nhiều thứ hơn để gắn kết, nuôi dưỡng (phụng thờ) khi so sánh với họ hàng bên ngoại. dòng giống bên nội có chiều sâu về thời gian, có lịch sử, có tổ tiên vì được tính từ nhiều thế hệ. tấn sĩ Erik Harms viết rằng “gia đình lý tưởng tại Việt Nam chú trọng mô hình họ nội và được tổ chức chung quanh người đàn ông. Nhưng lý tưởng này tỉnh bơ vai trò của người vợ (và bên ngoại) trong việc tái sinh sản dòng giống nội” (2).

Nội và ngoại, âm và dương, trong và ngoài, là những cặp từ mang nghĩa trái chiều, nhưng luôn gắn kết tồn tại trong một hệ thống. Ở thành thị, các cặp từ biểu thị hai không gian có ranh giới khác nhau cùng tồn tại như nội ô-ngoại ô, nội thị-ngoại thị, trung tâm-vùng ven. Đáng lưu tâm, dù ở nể gian nội thành hay ngoại ô, thì quá trình con người “chiếm lấy” không gian sống vẫn luôn tiếp diễn. Không gian xã hội ở ngoại ô cũng sống động với nhiều màu sắc. Nơi nào cũng yêu sách một sự quy hoạch và đầu tư phát triển đúng mức của cơ quan nhà nước, ở tầm gần và tầm xa. Nói cách khác, nội và ngoại thành đều phải được “đầu tư” để có được “nồi nào vung nấy”. Nội và ngoại cần phát triển trong thế hỗ trợ, cái này dựa vào cái kia để có sự bền vững. Như một gia đình (có vợ/có phu nhân), một dòng dõi (có nội/có ngoại), một ngôi nhà (có nội thất/ngoại thất; có trong/có ngoài),… Sự phân biệt giữa nội và ngoại đúng ra chỉ có trong ý niệm của mỗi người. Còn khi nó được biểu hiện theo xu hướng “bên trọng, bên coi nhẹ”, “bên nặng, bên nhẹ” thì hệ quả xấu trong phát triển ắt sẽ có nhiều.

Thấy gì từ TPHCM

Các nhà quy hoạch và quản lý tầng lớp đã phân loại thành thị ra thành các không gian khác nhau: quận nội ô gồm quận 1, 3, 4, 5, 6, 10, 11, Phú Nhuận; quận ven và mới như quận Tân Bình, Bình Thạnh, Bình Tân, quận 9, quận Thủ Đức, quận 2, quận 12, quận 7, quận 8, quận Gò Vấp, Tân Phú; và ngoại thành: Nhà Bè, Cần Giờ, Hóc Môn, Bình Chánh, Củ Chi. Việc quy hoạch và phân loại không gian này, lẽ thường phải có những sách lược phát triển kinh tế-tầng lớp đi kèm để mỗi nơi phát triển được mỗi cái riêng và khẳng định bản sắc của mình như nhiều thành phố lớn đang phát triển hài hòa trên tất cả các nước cho thấy. Nội và ngoại thành có được phát triển hài hòa trong sự cố kết và là chỗ dựa của nhau? nhân tố nào đang làm cho khoảng cách nội và ngoại càng xa? Có phải, các nhà quản lý đã có cái nhìn theo hướng bên nặng, bên nhẹ ngay từ khi phân loại không gian nội ô và ngoại ô?

Ở lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật, sự bất tương xứng giữa nội và ngoại thành được biểu hiện rõ nhất. Hàng ngàn hộ dân có quan tâm nhà ở, có sở hữu đất (mua bằng tiền) ở các quận ven, ngoại thành không xây được nhà ở vì chưa có quy hoạch (!), phải xây trái phép trong nhiều hoàn cảnh ngặt nghèo (xây lén trong đêm, đóng cửa mà xây). “thực tế thì ranh giới giữa nội và ngoại thành rất khó tìm thấy. ngoại thành là vùng bát nháo: này là đất ở; này là đất kỹ nghệ; này là bãi rác; này là nhà máy. nông dân chuyển nghề làm công nhân hoặc các nghề phục vụ. Các nhà máy được “trồng” vào ruộng, ngôi nhà kiểu xưa và đất gia đình bị chia ra để xây phòng trú chân cho công hiền từ các tỉnh thuê. Hơn nữa, nông dân bị nhiều kẻ đầu cơ đất cát lợi dụng. Họ mua đất rẻ, chia lô, phân nền rồi giao dịch lại với giá cao” (Erik Harms, 2010, 178).

mọi người sống ở ngoại thành nhưng hàng ngày vẫn vào nội thành để làm ăn. học trò ở mọi cấp muốn không thua thiệt điều kiện học tài hoa, cũng phải chen vào trường công ở nội thành để học. Người bị bệnh nặng hay nhẹ, muốn tốn ít thời gian và bớt nỗi lo, cũng phải đến bệnh viện nội ô mà chữa trị. Trong khi đó mọi người ở ngoại thành cũng chịu ô nhiễm, ngập nước và kẹt xe, cũng cốt yếu lưu thông bằng xe gắn máy… như người sống ở nội thành.

có thể thấy, từ diễn ngôn đến thực tiễn, các nhà quản lý đã coi nội thành là bộ mặt của thành phố, các đề án cải tạo và chỉnh trang trong nội ô đã lấy gần hết tiền nong, giai đoạn và trí óc của các cá nhân chủ nghĩa, đơn vị liên hệ.

ngoại thành như thể là nơi chỉ để cho người nội ô khi cần thì đến đầu tư, hưởng thụ và nghỉ ngơi.

Phạm Thanh Thôi (TBKTSG)